میگویند مردی را از کار در یک بنگاه اتومبیلفروشی اخراج کردند. مرد که از این تصمیم سخت برآشفته بود، دست برادرش را گرفت و به بنگاه برگشت تا با کمک او حقش را بگیرد. برادر، با سینهای جلوآمده و قیافهای حقبهجانب، وارد دفتر شد و از صاحب بنگاه پرسید: «چرا برادر منو اخراج کردی؟» … صاحب بنگاه که پشت میز نشسته بود، عینکش را برداشت و گفت: «چون برادر شما متأسفانه اسکله!»
برادر چنان از جا پرید که نزدیک بود صندلی را هم با خودش ببرد. فریاد زد: «اسکل خودتی! برادر من از بچگی باهوش بوده. اگه حرفی داری ثابت کن!» … صاحب بنگاه لبخندی زد و رو به کارمند اخراجی گفت: «برو دفتر من، ببین پشت میزم نشستهام یا نه.»
مرد با شتاب رفت، در اتاق را باز کرد، زیر میز را نگاه کرد، پشت صندلی را وارسی کرد و برگشت: «نه آقا، اونجا نبودید!» … صاحب بنگاه گفت: «عجیبه! پس برو توی محوطه، شاید داخل یکی از ماشینهای فروشی نشسته باشم.» … مرد دوباره رفت. درِ چند اتومبیل را باز کرد، داخل یک بنز را نگاه کرد، پشت فرمان یک بامو نشست، حتی صندوق عقب یک فولکسواگن را هم وارسی کرد و عرقریزان برگشت: «نه آقا! هرچی گشتم، پیداتون نکردم!»
صاحب بنگاه رو به برادر کرد و با لبخندی فاتحانه گفت: «حالا فهمیدی چرا اخراجش کردم؟» برادر لحظهای سکوت کرد. ابروهایش را در هم کشید، دستی به چانهاش کشید و سرانجام با لحنی که گویی راز بزرگ هستی را کشف کرده است، گفت: «اتفاقاً شما اسکلی! وقتی خودتون میدونید اونجا نیستید، چرا برادر منو میفرستید دنبالتون؟!» صاحب بنگاه سرش را میان دو دست گرفت. تازه فهمیده بود که با یک مشکل فردی روبهرو نیست؛ با یک مکتب فکری طرف است که ظاهراً شاگرد و استادش هر دو حاضرند!
از آن روز هر بار برخی تحلیلهای سیاسی را میشنوم، بیاختیار یاد آن بنگاه اتومبیلفروشی میافتم. تنها تفاوت این است که آنجا دو برادر دنبال صاحب بنگاه میگشتند، اما اینجا عدهای با همان منطق، دنبال حقیقت در میان بمبها، موشکها و بیانیههای سیاسی میگردند؛ با این تفاوت که پیشاپیش تصمیم گرفتهاند حقیقت باید کجا نشسته باشد!
بخشی از مخالفان جمهوری اسلامی چنان شیفته تصور «جنگ رهاییبخش» شدهاند که گویی بمبهای آمریکایی و اسرائیلی پیش از فرود آمدن، از برج مراقبت اجازه میگیرند و میپرسند: «ببخشید، این ساختمان طرفدار حکومته یا مخالف؟» و اگر پاسخ بشنوند که در آن کودکانی زندگی میکنند، احتمالاً بمب با شرمندگی تغییر مسیر میدهد و پیغام میفرستد: «معذرت میخواهیم، اشتباه از واحد اطلاعات بود!» در این جهان خیالی، موشکها نه برای نابودی هدف نظامی، بلکه برای گسترش دموکراسی پرتاب میشوند؛ انفجارها صدای پای آزادیاند و آوار ساختمانها مصالح اولیه بازسازی آینده! حتی دود سیاهی که از شهر برمیخیزد، لابد نشانه آغاز دوران روشنایی است.
از همه شگفتانگیزتر آنکه هرچه نشانههای جنگ و ویرانی آشکارتر میشوند، ایمان این تحلیلگران به نیت خیرخواهانه قدرتهای خارجی استوارتر میشود. اگر مدرسهای هدف قرار بگیرد، بهجای بررسی دقیق مسئولیت حمله، فوراً توضیحی آماده دارند: «حتماً اشتباهی شده!» اگر از منافع راهبردی و اهداف نظامی سخن گفته شود، پاسخ میدهند: «این حرفها ظاهرسازیه؛ هدف اصلیشون آزادی مردمه!» حتی اگر روزی یکی از همان سیاستمداران پشت تریبون بایستد و بگوید «ما پیش از هر چیز به دنبال منافع خودمان هستیم»، بعید نیست کسی از میان جمعیت فریاد بزند: «نه آقا! شما خودتون نمیدونید! ما بهتر میفهمیم که برای نجات ما اومدید!»
درست مانند همان دو برادر که حاضر نبودند بپذیرند صاحب بنگاه کجا نشسته است؛ حتی وقتی خود او روبهرویشان نشسته بود!
البته واقعیت جنگ را نمیتوان با شعار یا اتهام توضیح داد. مسئولیت هر حمله، از جمله حمله به مراکز غیرنظامی، باید بر اساس شواهد مستقل روشن شود؛ همانطور که نمیتوان بدون سند، ادعا کرد هدف اعلامنشده یک دولت نابودی تمام یک کشور بوده است. اما این احتیاط ضروری، هیچ ارتباطی با خوشباوری سیاسی ندارد. نه هر ادعایی علیه آمریکا و اسرائیل حقیقت است و نه هر اقدامی از سوی آنها را میتوان به نام نجات مردم توجیه کرد.
نقد این ذهنیت نیز به معنای دفاع از جمهوری اسلامی نیست. حکومتها باید در برابر سرکوب، فساد و نقض حقوق شهروندان پاسخگو باشند؛ اما مخالفت با یک حکومت، نباید انسان را چنان شیفته دشمنان آن کند که قدرت تشخیص منافع، انگیزهها و پیامدهای رفتار آنان را از دست بدهد.
مشکل از جایی آغاز میشود که تحلیل سیاسی جای خود را به اعتقاد مذهبیگونه به یک قدرت خارجی میدهد؛ اعتقادی که در آن هر پیروزی نشانه حقانیت است، هر شکست بخشی از نقشه، هر ویرانی مقدمه آبادانی و هر پرسش انتقادی نشانه خیانت! در چنین دستگاه فکری، حتی اگر واقعیت از در وارد شود، باید از پنجره بیرونش کرد؛ چون با تحلیل از پیش آمادهشده سازگار نیست.
گاهی با خود فکر میکنم صاحب آن بنگاه اتومبیلفروشی چه انسان خوشبختی بود! او دستکم توانست دو برادر را از دفترش بیرون کند. اما با تحلیلگران سیاسی چه باید کرد که نهتنها بیرون نمیروند، بلکه پشت میز مینشینند، نقشه جهان را باز میکنند و برای سرنوشت هشتاد میلیون انسان نسخه میپیچند؟
خطرناکترین شکل نادانی، ندانستن نیست؛ یقین مطلق به چیزی است که حتی حاضر نیستیم دربارهاش پرسش کنیم. و شاید طنز تلخ ماجرا همین باشد: آن دو برادر فقط نمیدانستند صاحب بنگاه کجا نشسته است؛ اما برخی تحلیلگران سیاسی، با همان میزان شناخت، میخواهند تعیین کنند یک ملت باید به کجا برود! آنجا نهایت خسارت، اخراج یک کارمند بود؛ اینجا ممکن است صورتحساب یک اشتباه را نسلهای آینده یک ملت بپردازند.
مهدی روسفید- گوتمادینگن
18.11.2026