از شنیدن واژههایی چون «خائن»، «مزدور»، «نفوذی»، «پرستو»، «سطلی» و «ارزشی» خستهام؛ واژههایی که چنان بیپروا در ادبیات سیاسی ما رواج یافتهاند که گویی برای اثبات حقانیت خود، نخست باید شرافت دیگری را زیر سؤال ببریم. در این هیاهوی اتهام و تحقیر، حقیقتی ساده فراموش شده است: انسانها لزوماً با نیت بد قدم در راه نمیگذارند و بسیاری حتی در انتخابهای نادرست، خود را خیرخواه میپندارند. در میان ایرانیان نیز، با همه اختلافات سیاسی و عقیدتی، عشق به ایران را نمیتوان در انحصار هیچ گروهی قرار داد. ایران برای بسیاری از ما فراتر از یک جغرافیاست؛ بخشی از هویت، خاطره و عاطفه مشترک ماست.
اما اگر ایران برای همه عزیز است، سرچشمه اینهمه دشمنی و جدایی کجاست؟
به باور من، عامل اصلی انشقاق ما نه تفاوت در دوست داشتن ایران، بلکه انتخاب راهی است که برای آینده آن برمیگزینیم. ممکن است دو انسان آرمانهایی یکسان چون آزادی، عدالت و آبادانی داشته باشند، اما یکی اصلاح را راه رسیدن به آنها بداند، دیگری انقلاب را و سومی مداخله خارجی را. اختلاف از همینجا آغاز میشود؛ زیرا آنچه سرنوشت ملتها را رقم میزند، تنها زیبایی مقصد نیست، بلکه ماهیت مسیری است که برای رسیدن به آن انتخاب میشود.
تاریخ نمونههای هشداردهندهای در اختیار ما گذاشته است. هیتلر در مسیر قدرتیابی، از احیای عظمت آلمان، رفع بیکاری و بازگرداندن اقتدار ملی سخن میگفت؛ وعدههایی که برای جامعه بحرانزده آن روز جذاب بودند. اما ایدئولوژی نژادپرستانه، یهودستیزی و گرایش اقتدارگرایانه او نیز از همان آغاز آشکار بود. فاجعه نازیسم نه حاصل انحراف ناگهانی یک آرمان پاک، بلکه پیامد اهداف تبعیضآمیز و راهبردی بود که برای تحقق آنها به سرکوب، توسعهطلبی و جنگ متوسل شد. درس این تجربه روشن است: هیچ وعده زیبایی نمیتواند به راهی ویرانگر مشروعیت ببخشد.
اینجاست که مفهوم استراتژی اهمیت مییابد. استراتژی تنها تعیین مقصد نیست؛ شناخت امکانات، سنجش موانع، محاسبه هزینهها، پیشبینی پیامدها و تعیین مرزهایی است که حتی برای رسیدن به مطلوبترین اهداف نباید از آنها عبور کرد. برای مثال، اگر هدف یک جریان سیاسی رسیدن به آزادی و دموکراسی باشد، استراتژی آن باید روشن کند با چه نیروهایی، از چه مسیری و با چه هزینهای میخواهد به این هدف برسد؛ چگونه از جان مردم و زیرساختهای کشور محافظت خواهد کرد؛ در صورت فروپاشی نظم موجود چه نهادی مسئول امنیت و اداره امور خواهد بود و اگر مسیر انتخابی به بنبست رسید، چه راه جایگزینی در اختیار دارد. کسی که مقصد دارد اما هزینه و پیامدهای مسیر را نمیشناسد، صاحب استراتژی نیست؛ تنها صاحب آرزوست. و آرزو، هر اندازه باشکوه، نمیتواند جای مسئولیت در برابر سرنوشت یک ملت را بگیرد.
اما چگونه میتوان دریافت راه انتخابی ما درست است؟ هیچ فرد یا جریانی از دانایی مطلق برخوردار نیست و هیچ استراتژیای نیز از خطا مصون نخواهد بود. بااینحال، میتوان پیش از اختلاف بر سر مسیر، درباره اصول و خطوط قرمز مشترک به تفاهم رسید؛ اصولی که معیار سنجش همه راهها باشند. پیش از آنکه تصمیم بگیریم چگونه به آینده برسیم، باید روشن کنیم چه چیزهایی را حاضر نیستیم در این راه قربانی کنیم.
برای ما ایرانیان، استقلال و تمامیت ارضی کشور، حرمت جان انسانها، آزادی اندیشه و عقیده، برابری حقوق شهروندان و حق تعیین سرنوشت میتوانند چنین اصولی باشند. اگر استقلال را ارزش مشترک میدانیم، نمیتوانیم به نام آزادی، وابستگی به قدرتهای خارجی را نادیده بگیریم؛ اگر کرامت انسان را محترم میشماریم، نمیتوانیم برای پیروزی سیاسی، تحقیر و حذف مخالفان را توجیه کنیم؛ و اگر به حق انتخاب مردم باور داریم، نمیتوانیم آینده آنان را پیشاپیش به نام فرد، خاندان، حزب یا ایدئولوژی خاصی مصادره کنیم.
توافق بر این اصول، اختلافات سیاسی را از میان نمیبرد، بلکه به آنها چارچوبی عقلانی میبخشد. در چنین فضایی، دیگر نیازی نیست مخالف خود را خائن یا مزدور بنامیم؛ کافی است بپرسیم راه پیشنهادی او بر چه فرضهایی استوار است، چه هزینههایی دارد، چه کسانی پیامدهای شکستش را تحمل خواهند کرد و آیا امکان اصلاح مسیر در صورت آشکار شدن خطا وجود دارد؟ استراتژی خردمندانه تنها راه پیروزی را نمیشناسد؛ راه جلوگیری از فاجعه در صورت شکست را نیز پیشبینی میکند.
شاید یکی از آسیبهای عمیق فرهنگ سیاسی ما همین باشد که بهجای سنجش راهها، درباره نیت یکدیگر داوری میکنیم. اختلاف سیاسی به دشمنی شخصی تبدیل میشود و انسانها بهجای اندیشههایشان بر صندلی اتهام مینشینند. حال آنکه ممکن است کسی صادقانه ایران را دوست داشته باشد، اما در انتخاب راه بهشدت خطا کند؛ همانگونه که ادعای وطندوستی نیز هیچکس را از مسئولیت پیامدهای تصمیمهایش معاف نمیسازد.
ما ناگزیر نیستیم برای دوست داشتن یک وطن، یکسان بیندیشیم؛ اما ناگزیریم پیش از انتخاب راه، بر سر آنچه نباید قربانی شود به تفاهم برسیم. شاید پرسش سرنوشتساز امروز ما این نباشد که چه کسی ایران را بیشتر دوست دارد، بلکه این باشد که کدام راه، با چه هزینهای و با چه تضمینی، آزادی، استقلال و آینده این سرزمین را بهتر حفظ میکند.
زیرا تاریخ، انسانها و جریانهای سیاسی را نه با زیبایی آرزوهایشان، بلکه با راههایی داوری میکند که برگزیدهاند و سرنوشتهایی که از آن انتخابها بر جای گذاشتهاند.
مهدی روسفید- زوریخ
16.11.2026