سوگِ ملتی که نجات را با سلطه اشتباه گرفت

(تأملی فلسفی و روان‌شناختی درباره فریب، درماندگی و تراژدیِ آزادی)

بزرگ‌ترین تراژدی یک جامعه آن نیست که فریب می‌خورد، بلکه آن است که برای حفظ توهمات خویش، روزی به دروغ محتاج می‌شود؛ تا آنجا که رهایی از یک حاکم را با رهایی از سلطه اشتباه می‌گیرد و آزادی خود را در دستان قدرت‌های بیگانه جست‌وجو می‌کند، بی‌آنکه دریابد تنها چهره سلطه تغییر کرده است، نه ماهیت آن.

فریب‌خوردگی، تا زمانی که انسان توانایی تردید و بازاندیشی را از دست نداده باشد، می‌تواند تجربه‌ای گذرا باشد؛ اما هنگامی که دروغ به پناهگاه روانی او تبدیل می‌شود، حقیقت دیگر نه وسیله رهایی، بلکه تهدیدی علیه آرامش درونی اوست. از این لحظه، انسان دیگر آنچه را واقعی است جست‌وجو نمی‌کند، بلکه به دنبال چیزی می‌گردد که بتواند باورهای پیشینش را زنده نگه دارد. این همان نقطه تاریکی است که در آن، امید از عقلانیت جدا می‌شود و آرزوی نجات، آرام‌آرام به وابستگی به ناجی بدل می‌گردد. جامعه‌ای که سال‌ها زیر فشار استبداد، تحقیر، ناکامی و فرسایش امید زندگی کرده است، ممکن است در جست‌وجوی رهایی به مرحله‌ای از درماندگی روانی برسد که دیگر میان نجات و انتقام تفاوت نگذارد. خشم انباشته، اگر از آگاهی و مسئولیت جدا شود، می‌تواند چنان بر داوری انسان سایه بیندازد که هر نیروی مخالف حاکم، حتی اگر قدرتی بیگانه با منافع مستقل باشد، در چشم او به منجی تبدیل شود. در چنین وضعیتی، انسان نه به این دلیل که راه نجات را یافته، بلکه از آن رو که تحمل ادامه رنج را ندارد، به نخستین وعده رهایی پناه می‌برد.

این پدیده را می‌توان در رفتار بخشی از مخالفان جمهوری اسلامی مشاهده کرد؛ کسانی که از شدت نفرت نسبت به حکومت، به مرحله‌ای رسیده‌اند که حمله نظامی خارجی به ایران را نه یک فاجعه محتمل، بلکه مقدمه‌ای برای آزادی تصور می‌کنند. در ذهن آنان، گویی می‌توان حکومت را از سرزمین جدا کرد، بمب را به سوی قدرت فرستاد و مردم را از پیامدهای آن مصون نگه داشت. اما جنگ چنین تمایزی نمی‌شناسد؛ آوار، میان موافق و مخالف حکومت تفاوت نمی‌گذارد و ویرانی، پیش از آنکه به آینده سیاسی یک کشور معنا ببخشد، بنیان زندگی انسان‌ها را هدف قرار می‌دهد.

غم‌انگیزترین بخش این ماجرا آن است که انسانی می‌تواند از سر عشق به آزادی، به نابودی همان سرزمینی رضایت دهد که آزادی را برای مردم آن می‌خواهد. این تناقض، تنها یک خطای سیاسی نیست؛ نشانه گسستی عمیق میان احساس و اندیشه، میان نفرت از حاکم و مسئولیت در برابر میهن است.

در روان‌شناسی اجتماعی، انسان هنگامی که با تعارضی دردناک میان باورها و واقعیت روبه‌رو می‌شود، گاه به‌جای اصلاح باور خویش، واقعیت را به گونه‌ای بازتفسیر می‌کند که آن تعارض را تحمل‌پذیر سازد. از همین منظر، کسی که حمله به کشور خود را راه آزادی می‌نامد، ممکن است برای رهایی از سنگینی اخلاقی این خواسته، ویرانی را «هزینه گذار»، مداخله خارجی را «کمک بشردوستانه» و وابستگی سیاسی را «اتحاد راهبردی» بنامد. واژه‌ها تغییر می‌کنند تا وجدان کمتر آزرده شود؛ اما تغییر نام یک فاجعه، ماهیت آن را دگرگون نمی‌کند.

البته مخالفت با جمهوری اسلامی نه‌تنها به معنای دشمنی با ایران نیست، بلکه می‌تواند از عمیق‌ترین احساس مسئولیت نسبت به سرنوشت مردم آن سرچشمه بگیرد. بسیاری از مخالفان حکومت نیز با جنگ و مداخله نظامی مخالفت می‌کنند. نقد من متوجه آن بخش از اپوزیسیون است که مرز میان حکومت و میهن را در خشم سیاسی خود از دست داده و سرنوشت مردم را به تصمیم قدرت‌هایی سپرده است که پیش از هر چیز در پی منافع خویش‌اند.

در تاریخ جهان، گروه‌هایی از مخالفان حکومت‌ها به مداخله نظامی قدرت‌های خارجی امید بسته‌اند و حتی برای سرنگونی حاکمان خود از بیگانگان یاری خواسته‌اند؛ اما آنچه در رفتار بخشی از ایرانیان خارج از کشور شاهد آن هستیم، از منظر اخلاقی تصویری به‌غایت تلخ و تکان‌دهنده دارد: انسان‌هایی که در امنیت و آسایش سرزمین‌های دیگر، نه‌تنها چشم‌انتظار دخالت قدرت‌های بزرگ مانده‌اند، بلکه آشکارا از آنان می‌خواهند میهن خودشان را بمباران کنند. هرچند تاریخ نمونه‌هایی از درخواست مداخله خارجی را ثبت کرده است، یافتن تصویری دقیقاً همسان با این شکل از مطالبه علنی و پرشور برای حمله به سرزمین مادری آسان نیست. آنچه این صحنه را برای من به یکی از اندوه‌بارترین جلوه‌های بحران سیاسی و اخلاقی جامعه ایرانی تبدیل می‌کند، همین وارونگی هولناک است: آرزوی رهایی از حکومت، به درخواست ویرانی احتمالی میهن بدل شده و انسان، برای نجات خانه خویش، از بیگانه می‌خواهد بر بام همان خانه آتش بریزد.

فاصله جغرافیایی گاه فاصله‌ای اخلاقی نیز می‌آفریند؛ آنجا که رنج دیگران به مفهومی انتزاعی تبدیل می‌شود و جنگ، به‌جای آنکه با چهره کودکی زیر آوار شناخته شود، در قالب یک راهبرد سیاسی بر زبان می‌آید.

اما شاید ژرف‌ترین تراژدی در جای دیگری نهفته باشد: انسان‌هایی که سال‌ها علیه سلطه یک قدرت داخلی مبارزه کرده‌اند، ممکن است ناخواسته ذهنیت وابستگی به قدرت را در خود حفظ کرده باشند. آنان از حاکم پیشین بیزارند، اما همچنان در جست‌وجوی دستی مقتدرند که سرنوشتشان را تعیین کند. به‌جای آنکه از منطق فرمان‌بری عبور کنند، تنها فرمانروا را تغییر می‌دهند؛ به‌جای آنکه آزادی را در توانایی تصمیم‌گیری جمعی بیابند، آن را از قدرتی دیگر طلب می‌کنند.

اینجاست که مسئله از سیاست فراتر می‌رود و به فلسفه آزادی می‌رسد. آزادی صرفاً نبودن یک حاکم نیست؛ پایان دادن به رابطه‌ای است که در آن انسان، اختیار سرنوشت خویش را به دیگری واگذار می‌کند. ملتی که از استبداد داخلی رها شود، اما آینده خود را به اراده دولت‌های خارجی بسپارد، هنوز با مسئله استقلال و خودفرمانی روبه‌روست. رهایی از سلطه، پیش از آنکه تغییر صاحب قدرت باشد، تغییر نسبت انسان با قدرت است. و شاید بزرگ‌ترین خودفریبی آن بخش از اپوزیسیون که خواهان حمله خارجی است، همین باشد: باور به اینکه می‌توان آزادی را از مسیر وابستگی به دست آورد و استقلال را با واگذاری اختیار سرنوشت به دیگران بنا کرد. این تصور، هنگامی که به مردم فروخته می‌شود، دیگر صرفاً یک توهم فردی نیست؛ به روایتی سیاسی تبدیل می‌شود که ممکن است هزینه آن را نسل‌هایی بپردازند که در ساختنش هیچ نقشی نداشته‌اند.

سرگذشت چنین جامعه‌ای غم‌انگیز است؛ نه فقط به دلیل رنجی که بر آن گذشته، بلکه به سبب زخمی که ممکن است بر حافظه جمعی آن باقی بماند. زخم جنگ و ویرانی را شاید بتوان در گذر زمان ترمیم کرد، اما شکافی که میان هموطنان بر سر آرزوی بمباران سرزمینشان پدید می‌آید، به‌آسانی التیام نمی‌یابد. چگونه می‌توان پس از سال‌ها به یکدیگر نگریست، وقتی گروهی نجات را در حفظ خانه مشترک جست‌وجو کرده‌اند و گروهی دیگر در ویرانی احتمالی همان خانه؟ بااین‌همه، هیچ ملتی محکوم نیست تا ابد در اسارت خطاهای خویش باقی بماند. آغاز رهایی، شاید نه در ظهور یک ناجی، بلکه در شجاعت روبرو شدن با حقیقت باشد؛ در پذیرفتن اینکه خشم، هر اندازه موجه، جای اندیشه را نمی‌گیرد و رنج، هر اندازه عمیق، هر وسیله‌ای را مشروع نمی‌سازد.

بزرگ‌ترین اندوه یک ملت آن نیست که روزگاری زیر سلطه زیسته است؛ آن است که پس از تحمل آن‌همه رنج، چنان از آزادی دور افتاده باشد که برای رهایی، دوباره به سلطه پناه ببرد. و چه سوگی سنگین‌تر از این که انسان، در آرزوی گشودن درهای زندان، کلید را به دست بیگانه بسپارد و تازه پس از گشوده شدن درها دریابد که آزادی، تنها بیرون آمدن از زندان نبود؛ حق انتخاب کردنِ راهی بود که پس از آن باید می‌پیمود.

مهدی روسفید- برلن

10.11.2026