کم نیستند کسانی که شرارت داخلی را با ابزار خارجی تئوریزه میکنند؛ مدعیان روشنفکری و سیاستورزی که برای رهایی از استبداد، چشم به جنگندههای آمریکایی و اسرائیلی دوختهاند و با سادهلوحی حیرتانگیزی تصور میکنند میتوانند ارتشها، سازمانهای اطلاعاتی و دستگاههای عظیم سیاسی این کشورها را همچون ابزارهایی اجارهای در خدمت آرزوهای خود قرار دهند. گویی پنتاگون بنگاه کرایه جنگنده است و کاخ سفید دفتر خدمات براندازی که میتوان از پشت میز آن، همراه با چند موشک و یک بسته تحریم، کلید دموکراسی نیز سفارش داد! اینان هنوز درنیافتهاند که در مناسبات نابرابر قدرت، معمولاً بازیگران کوچکترند که به ابزار تحقق اهداف قدرتهای بزرگ تبدیل میشوند، نه برعکس؛ مهرههایی که تا زمانی ارزش دارند که بر صفحه شطرنج به کار آیند و پس از پایان بازی، همراه با دیگر وسایل اضافی به جعبه بازگردانده میشوند.
تناقض تلختر آنجاست که برخی از همین مدعیان کاذب، که حتی در سامان دادن به زندگی شخصی خود و انجام مسئولیتهای ابتداییشان کارنامهای قابل دفاع ندارند، با اعتمادبهنفسی شگفتآور برای اداره کشوری به پیچیدگی ایران نسخه میپیچند. البته دشواریهای زندگی خصوصی بهخودیخود معیار صلاحیت سیاسی نیست؛ مسئله آنجاست که کسی بدون نشان دادن توانایی مدیریت، قدرت تصمیمگیری، پاسخگویی و پذیرش پیامدهای انتخابهای خویش، مدعی هدایت سرنوشت میلیونها انسان شود. کسی که برای شکستهای شخصی خود همواره مقصری بیرون از خویش میجوید، چگونه میتواند مسئولیت تصمیمی را بپذیرد که ممکن است زندگی چندین نسل را دگرگون کند؟ کسی که هنوز نتوانسته کشتی کوچک زندگی خود را به ساحل برساند، با چه تجربه و صلاحیتی بر عرشه کشتی عظیم یک ملت میایستد و فرمان حرکت به سوی طوفان صادر میکند؟
مسئولیت سیاسی با ادعا آغاز نمیشود؛ با پاسخگویی معنا پیدا میکند. مدعی رهبری باید روشن بگوید بر چه اساسی تصمیم میگیرد، چه منابعی در اختیار دارد، پیامدهای احتمالی پیشنهادهایش چیست، چه کسانی هزینه آن را خواهند پرداخت و اگر محاسباتش نادرست از آب درآمد، چگونه پاسخگو خواهد بود. نمیتوان در روزهای هیجان، خود را معمار آزادی معرفی کرد و هنگام فروریختن دیوارهای کشور، مسئولیت را بر گردن دیگران انداخت. رهبری، حق فرمان دادن به مردم نیست؛ تعهدی است در برابر زندگی و آینده آنان. کسی که جنگ را توصیه میکند، نمیتواند پس از ویرانی شهرها تنها با گفتن «اشتباه محاسباتی بود» از زیر بار مسئولیت اخلاقی و سیاسی شانه خالی کند.
از پشت پنجره آپارتمانهای امن، جایی که صدای انفجار تنها از بلندگوی تلویزیون شنیده میشود، برای مردمی نسخه جنگ مینویسند که قرار است هزینه آن را با جان، خانه و آینده فرزندانشان بپردازند. در خیال اینان، جنگندهها پرندگان آزادیاند، موشکها پیامآور دموکراسی و آوار ساختمانها مصالح اولیه فردایی آباد؛ گویی بمب پیش از فرود آمدن از ساکنان خانه میپرسد طرفدار کدام جریان سیاسیاند و پس از بررسی پاسخها، با رعایت موازین حقوق بشر منفجر میشود!
چه آسان میتوان از ضرورت جنگ سخن گفت، هنگامی که خود در پناه امنیت نشستهای و برای کودکانی که زیر آسمان آتش زندگی میکنند، از طلوع خورشید آزادی وعده میدهی.
تاریخ معاصر، برخلاف این خیالپردازیها، دفتر تبلیغاتی هیچ قدرتی نیست. تجربه عراق، افغانستان و لیبی، با وجود تفاوتهای بنیادین میان آنها، نشان داده است که برانداختن یک حکومت لزوماً به استقرار آزادی، ثبات و حاکمیت مردم نمیانجامد. قدرت نظامی میتواند دیوارها را فروبریزد، اما نمیتواند از میان آوارها اعتماد عمومی، نهادهای مستقل و فرهنگ دموکراتیک بیرون بکشد. نابودی یک ساختار ممکن است در زمانی کوتاه رخ دهد، اما بازسازی جامعهای که امنیت، سرمایه انسانی و انسجام اجتماعی خود را از دست داده، گاه چندین نسل زمان میبرد. ویرانی با قدرت آتش ممکن است؛ آبادانی به عقلانیت، مشروعیت و مسئولیت نیاز دارد.
خطر بزرگتر آن است که ایران، با تمام تاریخ، منابع، سرمایه انسانی و موقعیت راهبردی خود، به برگ معامله در میز مذاکرات دیگران تبدیل شود؛ جایی که قدرتهای خارجی بر سر منافع امنیتی و منطقهای چانه میزنند و سرنوشت مردم به موضوعی فرعی در حاشیه توافقها بدل میشود. برای آنان شاید یک بندر، یک میدان انرژی یا یک امتیاز ژئوپلیتیک قابلمبادله باشد، اما برای مردم ایران، این سرزمین خانه است؛ خانهای که خاطرات نسلهای گذشته در دیوارهایش نشسته و آینده نسلهای نیامده به بقای آن وابسته است. آنچه برای قدرت خارجی مهرهای بر صفحه شطرنج است، برای یک ملت تمام صفحه زندگی است. مدعیانی که چنین خطری را نادیده میگیرند، نهتنها در تشخیص توازن قدرت دچار خطا شدهاند، بلکه درباره حقی تصمیم میگیرند که مالک آن نیستند: حق نسلهای آینده برای زیستن در کشوری امن، مستقل و قابلساختن.
در این میان، تفاوت میان همکاری بینالمللی و وابستگی سیاسی را نیز نباید از نظر دور داشت. جلب حمایت افکار عمومی جهان، استفاده از سازوکارهای حقوق بشری و فشار دیپلماتیک بر حکومت ناقض حقوق شهروندان، با دعوت به مداخله نظامی و واگذاری ابتکار عمل به قدرتهای خارجی یکسان نیست. همسویی موقت منافع نیز به معنای تعهد پایدار نیست؛ دولتی که امروز به دلایل راهبردی از جریانی حمایت میکند، ممکن است فردا همان جریان را در چارچوب مصالحهای تازه کنار بگذارد. سادهلوحی آن است که کسی تصور کند میتواند از قدرتی جهانی بهعنوان ابزار استفاده کند، بیآنکه خود به ابزاری در محاسبات آن قدرت تبدیل شود.
نقد این وابستگی، کوچکترین توجیهی برای سرکوب، فساد و ناکارآمدی جمهوری اسلامی نیست. مخالفت با استبداد داخلی حقی مشروع است، اما مشروعیت هدف، هر وسیلهای را مشروع نمیکند. نمیتوان به نام دفاع از حق تعیین سرنوشت مردم، اختیار همان سرنوشت را به دولتهای خارجی سپرد؛ همانگونه که نمیتوان نفرت از یک حکومت را به معیار تشخیص خیرخواهی قدرتهای دیگر تبدیل کرد. دشمنِ دشمنِ یک حکومت، الزاماً دوست مردم آن کشور نیست. سیاستورزی بالغ از همین تمایز آغاز میشود؛ از توانایی جدا کردن آرزوی سقوط یک ساختار سیاسی از مسئولیت حفظ سرزمین و جامعهای که قرار است پس از آن باقی بماند.
اما پرسش اساسی همچنان متوجه مدعیان نجات است: اگر نسخه آنان به جنگی ویرانگر، فروپاشی زیرساختها، آوارگی مردم یا وابستگی سیاسی بینجامد، چه کسی پاسخ خواهد داد؟ آیا حاضرند مسئولیت پیامدهای پیشنهادهای خود را با همان صراحتی بپذیرند که امروز وعده پیروزی میدهند؟ آیا برای خطرهایی که به دیگران تحمیل میکنند، حد و مرزی قائلاند؟ و آیا حق دارند هزینه تصمیمی را بر دوش مردمی بگذارند که نه در اتخاذ آن مشارکت داشتهاند و نه امکان جلوگیری از پیامدهایش را دارند؟ مسئولیتپذیری یعنی پیش از آنکه دیگران را به پرداخت هزینه دعوت کنیم، حدود اختیار خود، احتمال شکست و بهای انسانی تصمیم را آشکارا بیان کنیم. هر ادعای رهبری که از این آزمون بگریزد، بیش از آنکه نشانه شجاعت سیاسی باشد، نمایش بیمسئولیتی است.
تلخترین طنز روزگار ما آن است که برخی از همین مدعیان، با کارنامهای مبهم و تواناییهایی اثباتنشده، خود را ناخدای کشتی عظیم ایران میدانند؛ بر عرشهای خیالی میایستند، به ناوهای بیگانه اشاره میکنند و فریاد میزنند: «نگران نباشید، اینها آمدهاند ما را به ساحل آزادی برسانند!» اما نه از مقصد آن ناوها خبر دارند، نه از بهای سفر و نه از اینکه در پایان، چه کسی سکان را در دست خواهد داشت. تنها چیزی که با اطمینان میدانند این است که هزینه بلیت را قرار نیست خودشان بپردازند.
ایران نه آزمایشگاه نظریههای خام سیاسی است، نه میدان تسویهحساب با یک حکومت و نه میراث شخصی کسانی که میخواهند برای رسیدن به قدرت، آینده آن را وثیقه بگذارند. هیچ جریان سیاسی حق ندارد رنج واقعی مردم را به مجوزی برای قمار با سرنوشت آنان تبدیل کند. آزادی زمانی ارزشمند است که انسان را صاحب سرنوشت خویش سازد، نه آنکه اختیارش را از یک قدرت بگیرد و به قدرتی دیگر بسپارد.
کسانی که امروز از مردم میخواهند برای تحقق رؤیای سیاسی آنان خطر جنگ و ویرانی را بپذیرند، باید پیش از هر چیز ثابت کنند که خود توانایی پذیرش مسئولیت تصمیمهایشان را دارند؛ زیرا وطن کشتی بیصاحبی نیست که هر مدعی ناخدایی بتواند آن را به امید رسیدن به قدرت، به دل طوفان بسپارد.
مهدی روسفید- برلن
22.11.2026