موش‌ها کشتیِ در حال غرق شدن را ترک می‌کنند

این ضرب‌المثل آلمانی، تنها حکایت ترس و فرار نیست؛ تصویری از فرصت‌طلبی کسانی است که تا دیروز خود را وفادارترین سرنشینان کشتی می‌دانستند، اما با نخستین نشانه‌های تلاطم، نه‌تنها به فکر نجات خویش می‌افتند، بلکه می‌کوشند حضور گذشته خود را نیز از حافظه دیگران پاک کنند. گویی هرگز بر آن عرشه نایستاده‌اند، هرگز فرمان حرکت نداده‌اند و هرگز دیگران را به سفری پرخطر فرا نخوانده‌اند.

رفتار برخی از مخالفان جمهوری اسلامی در خارج از کشور، مرا به یاد همین تصویر می‌اندازد؛ کسانی که تا دیروز در خیابان‌های امن اروپا، آمریکا و کانادا، با اطمینانی حیرت‌انگیز نام «عمو ترامپ» و «بی‌بی نتانیاهو» را فریاد می‌زدند و از آنان می‌خواستند برای سرنگونی حکومت، به ایران حمله کنند. چنان از جنگ سخن می‌گفتند که گویی بمب‌ها قرار بود تنها بر سر حاکمان فرود آیند و خانه‌ها، بیمارستان‌ها، زیرساخت‌ها و زندگی میلیون‌ها انسان از پیامدهای آن مصون بمانند. آنان در آرزوی رهایی از یک حکومت، سرنوشت میهن را به اراده قدرت‌هایی سپرده بودند که نه حافظ منافع مردم ایران، بلکه پیگیر اهداف راهبردی خویش‌اند.

اکنون تحولات انتخاباتی آمریکا و اسرائیل، بار دیگر شکنندگی چنین محاسباتی را آشکار کرده است. جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا کنترل کنگره را از دست داده‌اند و در اسرائیل نیز، با وجود آنکه حزب لیکود همچنان بزرگ‌ترین حزب پارلمان است، ائتلاف حامی نتانیاهو به اکثریت لازم دست نیافته است. این نتایج نه به معنای پایان قدرت ترامپ است و نه لزوماً خروج نتانیاهو از صحنه سیاست؛ اما برای کسانی که آینده ایران را به اقتدار بی‌چون‌وچرای این دو گره زده بودند، باید هشداری جدی باشد: گاهی تنها یک انتخابات کافی است تا رؤیایی که بر اراده دیگران بنا شده، اعتبار خود را از دست بدهد.

آنچه پرسش‌برانگیزتر است، نه تغییر معادلات قدرت، بلکه تغییر رفتار برخی از همان هواداران پرشور است. کسانی که تا دیروز با قاطعیت از ضرورت حمله نظامی سخن می‌گفتند، امروز گاه چنان سکوت اختیار می‌کنند که انگار هیچ‌گاه چنین خواسته‌ای نداشته‌اند. حتی اگر برخی از آنان اکنون در اندیشه سفر به ایران باشند، اصل سفر نه تناقض است و نه جرمی اخلاقی؛ تناقض آنجاست که کسی دیروز ویرانی احتمالی همان سرزمین را بهای قابل‌قبول تغییر حکومت بداند و امروز، بی‌آنکه توضیحی درباره موضع گذشته خود بدهد، چنان رفتار کند که گویی هیچ مسئولیتی متوجه او نیست.

البته بازنگری در باورها فضیلت است، نه ضعف. هیچ انسانی محکوم نیست تا پایان عمر اسیر اشتباهات گذشته خود بماند. اما میان اصلاح اندیشه و فرار از مسئولیت، فاصله‌ای به وسعت صداقت وجود دارد. کسی که آشکارا از خطای خود سخن می‌گوید، شایسته احترام است؛ آنکه صرفاً با تغییر جهت باد، پرچم خود را عوض می‌کند و گذشته را انکار می‌کند، بیش از آنکه تحول فکری یافته باشد، مصلحت خویش را بازشناخته است.

مسئله بنیادی‌تر، توهم نجات به دست بیگانگان است. سیاست خارجی دولت‌ها بر اساس منافع ملی، موازنه قدرت و محاسبات امنیتی شکل می‌گیرد، نه بر پایه وفاداری دائمی به آرزوهای مخالفان یک حکومت. ترامپ و نتانیاهو نیز، مانند دیگر سیاستمداران، ممکن است امروز سیاستی را دنبال کنند و فردا بر اثر انتخابات، فشار داخلی یا تغییر منافع، مسیر دیگری برگزینند. این منطق سیاست است، نه الزاماً خیانت آنان. خطای اصلی از کسانی آغاز می‌شود که منافع متغیر یک دولت خارجی را با تعهدی ابدی به سرنوشت ملت خود اشتباه می‌گیرند.

از همه مهم‌تر، مخالفت با جمهوری اسلامی را نباید با دشمنی با ایران درآمیخت. حکومت، ساختاری سیاسی و تغییرپذیر است؛ میهن اما خانه مشترک نسل‌هاست. کسی که خواهان تغییر حکومت است، حق دارد برای آینده‌ای متفاوت مبارزه کند، اما دعوت به جنگ خارجی را نمی‌توان صرفاً با آرزوی آزادی توجیه کرد. ویرانی زیرساخت‌ها، آسیب به غیرنظامیان و فروپاشی نظم اجتماعی، هزینه‌هایی نیستند که بتوان از فاصله هزاران کیلومتری برای دیگران تعیین کرد.

شاید تلخ‌ترین حقیقت همین باشد که برخی از پرشورترین مدافعان مداخله نظامی، خود کمترین تماس را با پیامدهای مستقیم آن دارند. آنان می‌توانند پس از شکست یک محاسبه سیاسی، شعارهایشان را تغییر دهند، از صحنه کنار بروند یا به زندگی عادی بازگردند؛ اما مردمی که در داخل کشور زندگی می‌کنند، نمی‌توانند به همین آسانی از پیامدهای جنگ و ویرانی فاصله بگیرند.

این نقد متوجه همه مخالفان جمهوری اسلامی نیست؛ بسیاری از آنان با مداخله نظامی مخالف‌اند و برای تغییرات سیاسی به ظرفیت جامعه ایران اتکا می‌کنند. سخن مشخصاً با کسانی است که به‌جای ساختن بدیلی مسئولانه، نجات کشور را به قدرت نظامی دیگران واگذار کرده و اکنون از پاسخگویی درباره آن انتخاب می‌گریزند.

تاریخ انسان‌ها را به سبب تغییر عقیده محکوم نمی‌کند؛ اما فراموشی آگاهانه مسئولیت را نیز نشانه بلوغ سیاسی نمی‌داند. آنان که دیروز با شور و شوق خواهان حمله به میهن بودند، نمی‌توانند امروز تنها با سکوت، سهم خود را در عادی‌سازی آن اندیشه از میان ببرند.

و اینجاست که ضرب‌المثل آلمانی معنایی تازه می‌یابد: موش‌ها شاید بتوانند کشتیِ در حال غرق شدن را ترک کنند، اما نمی‌توانند ادعا کنند هرگز سوار آن نبوده‌اند.

طنز تلخ تاریخ آن است که بعضی‌ها دیروز برای نجات ایران، به آتش بیگانگان امید بسته بودند و امروز، با تغییر باد سیاست، چنان به سوی ساحل بازمی‌گردند که گویی هرگز کبریتی در دست نداشته‌اند.

مهدی روسفید

14.11.2026