وطن موضوع معامله نیست؛ موضوع معاشقه است

رابطه با وطن، موضوع معامله نیست؛ موضوع معاشقه است. عشقی که نه با آمدن حکومتی آغاز می‌شود و نه با رفتن آن پایان می‌یابد. تاریخ بیش از سه‌هزارساله ایران، روایت فرمانروایانی است که آمدند و رفتند، سلسله‌هایی که بر تخت نشستند و فروپاشیدند و قدرت‌هایی که روزگاری خود را جاودانه می‌پنداشتند، اما سرانجام جز نامی در صفحات تاریخ از آنان باقی نماند. آنچه ماند، ایران بود؛ سرزمینی که نمی‌توان سرنوشتش را به عمر یک حکومت، جاه‌طلبی یک سیاستمدار یا محاسبات قدرتی بیگانه گره زد.

ایران می‌نویسم تا شاید برخی از هم‌وطنان گرفتار در توهم نجات، اندکی در معنای این نام تأمل کنند. هیچ‌کس، با هر میزان نفرت از جمهوری اسلامی و با هر ادعایی درباره آزادی، حق ندارد سرنوشت یک ملت را بازیچه آرزوهای سیاسی خویش سازد. مخالفت با حکومت، حقی سیاسی است؛ اما درخواست بمباران میهن، تصمیمی نیست که بتوان پیامدهای انسانی و تاریخی آن را با شعارهای آزادی‌خواهانه توجیه کرد. وطن ملک شخصی هیچ جریان سیاسی نیست که برای بیرون راندن حاکمانش، سقف آن را بر سر ساکنانش فرو بریزند.

تراژدی از آنجا آغاز می‌شود که انسان، ذهنیت خویش را بر عینیت اجتماعی و تاریخی ترجیح می‌دهد؛ جهان را نه آن‌گونه که هست، بلکه آن‌گونه که آرزو دارد می‌بیند. در چنین وضعیتی، نفرت به‌تدریج جای شناخت را می‌گیرد و امید به مداخله خارجی، در ذهن درمانده، به تصویری فریبنده از رهایی بدل می‌شود. این همان سازوکار روانی خطرناکی است که انسان برای حفظ باورهایش، واقعیت‌های ناسازگار را نادیده می‌گیرد و سرانجام به جایی می‌رسد که حتی ویرانی احتمالی میهن را نیز در پوشش ضرورتی تاریخی توجیه می‌کند.

بخشی از اپوزیسیون ایرانی، به‌ویژه در خارج از کشور، گرفتار همین تناقض شده است. کسانی که از امنیت و آرامش کشورهای دیگر، قدرت‌های خارجی را به حمله نظامی علیه ایران فرامی‌خوانند، گویی فراموش کرده‌اند که جنگ را نمی‌توان به ساختمان‌های حکومتی محدود کرد. بمب، میان حاکم و محکوم تمایز اخلاقی قائل نمی‌شود و ویرانی زیرساخت‌ها، فروپاشی معیشت و زخم‌های روانی جنگ، مدت‌ها پس از پایان هر درگیری بر زندگی مردم باقی می‌ماند. چه اندوه‌بار است که انسان، در آرزوی رهایی از یک حکومت، به نابودی احتمالی همان خانه‌ای رضایت دهد که مدعی عشق به آن است.

اما آنچه این توهم را خطرناک‌تر می‌کند، ناتوانی در شناخت منطق واقعی قدرت است. آمریکا و اسرائیل، مانند دیگر بازیگران عرصه بین‌المللی، تصمیم‌های خود را بر اساس منافع، ظرفیت‌ها و هزینه‌های راهبردی می‌گیرند، نه بر پایه آرزوهای مخالفان ایرانی. در تحلیل شرایط کنونی، پرسش تعیین‌کننده تنها این نیست که آیا واشنگتن و تل‌آویو خواهان ادامه یا گسترش جنگ‌اند؛ پرسش مهم‌تر آن است که تا چه اندازه توان تحمل هزینه‌های نظامی، اقتصادی، سیاسی و منطقه‌ای آن را دارند. خواستن، همواره به معنای توانستن نیست و قدرت نظامی، هر اندازه برتر، به‌تنهایی تضمین‌کننده دستیابی به اهداف سیاسی نخواهد بود.

به گمان من، جمهوری اسلامی نیز به اهمیت همین تمایز پی برده و در محاسبات خود بر محدودیت‌های طرف مقابل حساب باز کرده است. این برداشت البته به معنای مصونیت حکومت از پیامدهای جنگ نیست؛ بلکه نشان می‌دهد چرا ممکن است حاکمیت، با وجود خطرات سنگین درگیری، ادامه وضعیت تقابل را بر پذیرش توافقی پرهزینه از نظر سیاسی ترجیح دهد. زیرا صلح و توافق، برخلاف فضای جنگی، می‌توانند حکومت را با پرسش‌هایی روبه‌رو کنند که سال‌ها زیر سایه تهدید خارجی به حاشیه رانده شده‌اند: بحران اقتصادی، فرسایش اعتماد عمومی، محدودیت آزادی‌ها و ضرورت پاسخگویی در برابر جامعه.

از این منظر، جنگ ممکن است برای جمهوری اسلامی، در محاسبه بقای سیاسی، کم‌هزینه‌تر از توافق و صلح باشد؛ نه به این دلیل که جنگ برای ایران کم‌هزینه است، بلکه از آن رو که هزینه‌های آن عمدتاً بر دوش جامعه می‌افتد، درحالی‌که فضای اضطراری می‌تواند به حکومت امکان دهد مطالبات مردم را به نام امنیت ملی به تعویق اندازد. این تفاوت میان هزینه حکومت و هزینه ملت، همان حقیقت تلخی است که مشتاقان مداخله خارجی کمتر به آن می‌اندیشند.

در واقع، یکی از تناقض‌های بزرگ این وضعیت آن است که کسانی با هدف تضعیف جمهوری اسلامی خواهان تشدید فشار نظامی می‌شوند، بی‌آنکه احتمال دهند همین فشار، به تقویت منطق امنیتی حکومت و تضعیف نیروهای مستقل جامعه بینجامد. جنگ ممکن است ساختار قدرت را نیز متزلزل کند، اما هیچ تضمینی وجود ندارد که از دل ویرانی، آزادی و دموکراسی زاده شود. تاریخ بارها نشان داده است که فروپاشی یک نظم سیاسی، الزاماً به پیدایش نظمی انسانی‌تر نمی‌انجامد.

در این میان، نباید فراموش کرد که استقلال، صرفاً مفهومی جغرافیایی یا شعاری میهن‌پرستانه نیست؛ استقلال، پیش از هر چیز، حق یک ملت برای تصمیم‌گیری درباره سرنوشت خویش است. جامعه‌ای که برای رهایی از استبداد داخلی، اختیار آینده خود را به قدرت‌های خارجی واگذار کند، شاید روزی شاهد تغییر حاکمانش باشد، اما هنوز از منطق سلطه رهایی نیافته است. آزادی با تعویض صاحب قدرت آغاز نمی‌شود؛ با پایان یافتن نیاز به صاحب قدرت آغاز می‌شود.

از همین رو، نقد جمهوری اسلامی و دفاع از ایران نه‌تنها با یکدیگر تعارض ندارند، بلکه می‌توانند از یک احساس مسئولیت مشترک سرچشمه بگیرند. می‌توان خواهان تغییر بنیادین ساختار حکومت بود، بی‌آنکه میهن را به میدان تسویه‌حساب قدرت‌های خارجی تبدیل کرد. می‌توان علیه استبداد ایستاد، بی‌آنکه سرنوشت مردم را به محاسبات دولت‌هایی سپرد که هیچ تعهدی ندارند منافع ایران را بر منافع خود مقدم بشمارند.

آنچه مرا بیش از همه اندوهگین می‌کند، نه صرفاً اختلاف دیدگاه‌های سیاسی، بلکه فرسایش معنای وطن در ذهن کسانی است که گاه از شدت دشمنی با حکومت، مرز میان سرزمین و حاکمان آن را گم کرده‌اند. این خطا، اگر به فاجعه‌ای تاریخی بینجامد، تنها در حافظه سیاسی باقی نخواهد ماند؛ زخمی بر وجدان جمعی خواهد گذاشت که شاید نسل‌ها برای التیام آن زمان لازم باشد.

وطن موضوع معامله نیست؛ موضوع معاشقه است. در معامله، انسان سود و زیان خویش را می‌سنجد؛ در عشق، مسئولیت آنچه دوست می‌دارد را نیز بر عهده می‌گیرد. کسی که ایران را دوست دارد، نمی‌تواند رنج مردم آن را صرفاً هزینه‌ای قابل قبول برای تحقق آرزوهای سیاسی خویش بداند.

حکومت‌ها می‌آیند و می‌روند، قدرت‌ها تغییر می‌کنند و تاریخ، دیر یا زود، درباره آنان داوری خواهد کرد. اما ایران، خانه مشترک نسل‌هایی است که پیش از ما زیسته‌اند و نسل‌هایی که پس از ما خواهند آمد.

برای رهایی از یک حکومت، نباید وطن را قربانی کرد؛ زیرا حکومت‌ها فصل‌هایی از تاریخ‌اند، اما میهن خودِ کتاب است. و آنکه برای حذف یک فصل، کتاب را به آتش می‌کشد، نه معنای آزادی را دریافته است و نه حقیقت عشق را.

مهدی روسفید- برلن

12.11.2026