وقتی نفهمیدن به ناتوانی از فهمیدن تبدیل می‌شود

در برخی خیابان‌های اروپا، روزهایی بود که صدای موسیقی و شعار با خبر انفجار در ایران درهم می‌آمیخت. پرچم‌ها در هوا می‌چرخیدند، تلفن‌های همراه لحظه‌های شور و هیجان را ثبت می‌کردند و کسانی که از حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران استقبال می‌کردند، گویی در آستانه یک جشن تاریخی ایستاده بودند. برای آنان، جنگ از فاصله چند هزار کیلومتری منظره‌ای متفاوت داشت؛ تصویری بر صفحه تلفن، خبری در شبکه‌های اجتماعی و امیدی که با صدای انفجار گره خورده بود. اما آن سوی این تصویر، انسان‌هایی زندگی می‌کردند که نمی‌توانستند با خاموش کردن تلفن، از واقعیت جنگ خارج شوند.

اکنون، پس از ماه‌ها بحران، آنچه مرا بیش از هیجان آن روزها به تأمل وامی‌دارد، سکوت و بی‌اعتنایی امروز برخی از همان افراد است. گویی مراسم پایان یافته، پرچم‌ها جمع شده، بلندگوها خاموش شده‌اند و شرکت‌کنندگان به زندگی عادی بازگشته‌اند؛ بی‌آنکه از خود بپرسند آنچه دیروز تشویق می‌کردند چه پیامدهایی داشته و چه نسبتی میان خواسته‌های آنان و واقعیت‌های بعدی وجود دارد. انگار به یک پیک‌نیک سیاسی رفته بودند: چند ساعتی هیجان، چند عکس یادگاری و سپس بازگشت به خانه. تنها تفاوت این است که در پیک‌نیک، پس از پایان برنامه، زباله‌ها را جمع می‌کنند؛ در سیاست، گاه حتی کسی حاضر نیست مسئولیت شعارهای برزمین‌مانده‌اش را بپذیرد.

اینجاست که تفاوت میان «نفهمیدن» و «نتوانستن فهمیدن» اهمیت پیدا می‌کند. نفهمیدن می‌تواند نتیجه کمبود اطلاعات، اشتباه در تحلیل یا خوش‌بینی به وعده‌ها باشد؛ اموری که با تجربه و بازنگری اصلاح می‌شوند. اما نتوانستن فهمیدن، در معنایی که من از آن سخن می‌گویم، وضعیتی عمیق‌تر است: هنگامی که انسان برای حفظ تصویر مطلوب خود، از روبه‌رو شدن با احتمال خطا می‌گریزد. در این حالت، مسئله نبود اطلاعات نیست؛ ناتوانی در پذیرفتن معنای اطلاعات است. واقعیت دیده می‌شود، اما اجازه نمی‌یابد باور پیشین را تغییر دهد.

به گمان من، این بحران در رفتار بخشی از اپوزیسیون ایران، به‌ویژه در میان برخی هواداران سلطنت‌طلب که آشکارا از مداخله نظامی خارجی استقبال می‌کردند، قابل مشاهده است. البته نه همه مخالفان حکومت چنین موضعی داشته‌اند و نه می‌توان از رفتار گروهی، درباره مجموعه‌ای متنوع حکم داد. سخن من مشخصاً درباره کسانی است که دیروز از حمله نظامی به کشور استقبال می‌کردند و امروز، بدون ارزیابی انتقادی از آن موضع، چنان رفتار می‌کنند که گویی هیچ‌گاه چنین درخواستی مطرح نکرده‌اند. این رفتار صرفاً فراموشی نیست؛ می‌تواند نوعی گریز از مسئولیت سیاسی باشد. کسی که در یک لحظه تاریخی خواهان اقدام پرهزینه‌ای می‌شود، حتی اگر در تصمیم‌گیری قدرت‌های خارجی نقشی نداشته باشد، در برابر سخن و موضع خود مسئول است. مسئولیت او لزوماً به معنای مسئولیت مستقیم در وقوع جنگ یا همه پیامدهای آن نیست؛ بلکه به معنای ضرورت توضیح دادن، بازاندیشیدن و پذیرفتن سهم خود در فضایی است که به شکل‌گیری آن کمک کرده است. نمی‌توان دیروز از بمباران استقبال کرد و امروز، هنگامی که پرسش از هزینه‌های انسانی و ملی مطرح می‌شود، وانمود کرد که تنها رهگذری اتفاقی در آن خیابان بوده‌ایم.

طنز غم‌انگیز ماجرا آن است که بعضی از همین افراد، دیروز جنگ را نشانه نزدیک بودن آزادی می‌دانستند و امروز، بی‌آنکه درباره فاصله میان انتظار و واقعیت توضیح دهند، با همان اطمینان نسخه تازه‌ای برای آینده می‌پیچند. گویی سیاست دفترچه‌ای است که می‌توان هر صفحه ناموفق آن را پاره کرد و از صفحه بعد دوباره با عنوان «تحلیل قطعی» آغاز کرد. در این میان، تنها چیزی که تغییر نمی‌کند، یقین گویندگان است؛ یقینی که حتی شکست پیش‌بینی‌ها نیز خللی در آن ایجاد نمی‌کند.

اما سیاست، برخلاف نمایش خیابانی، با خاموش شدن بلندگوها پایان نمی‌یابد. شعار ممکن است در چند ثانیه بر زبان جاری شود، ولی پیامدهای تصمیم‌های سیاسی می‌تواند سال‌ها در زندگی انسان‌ها باقی بماند. کسی که از امنیت خیابان‌های اروپا درباره ضرورت جنگ سخن می‌گوید، باید بداند میان تماشای آتش و زندگی کردن در میان شعله‌ها فاصله‌ای اخلاقی وجود دارد. برای یکی، صدای انفجار ممکن است نشانه نزدیک شدن یک تحول سیاسی باشد؛ برای دیگری، همان صدا می‌تواند آخرین خاطره از خانه، خانواده یا شهری باشد که در آن بزرگ شده است.

بااین‌حال، مسئله تنها احساسات و مسئولیت فردی نیست؛ ریشه بحران را باید در نوعی ساده‌سازی خطرناک سیاست جست‌وجو کرد. هنگامی که همه پیچیدگی‌های ایران به یک هدف، یعنی برکناری حکومت، تقلیل داده می‌شود، هر نیرویی که در ظاهر به تحقق آن هدف کمک کند، به‌آسانی در جایگاه ناجی قرار می‌گیرد. در چنین نگاهی، پرسش از منافع قدرت‌های خارجی، آینده نهادهای کشور، خطر فروپاشی ساختارها و تهدید تمامیت سرزمینی، مزاحم هیجان سیاسی تلقی می‌شود. حال آنکه مخالفت با یک حکومت، به‌خودی‌خود نه برنامه‌ای برای اداره کشور است و نه تضمینی برای حفظ امنیت و استقلال آن.

آمریکا و اسرائیل، مانند دیگر دولت‌ها، بر اساس محاسبات راهبردی خود عمل می‌کنند. ممکن است در مقاطعی اهداف آنان با خواسته‌های بخشی از مخالفان جمهوری اسلامی هم‌پوشانی پیدا کند، اما این هم‌پوشانی به معنای یکسان بودن منافع نیست. ایران تنها یک نظام سیاسی نیست که با تغییر آن، همه مسائل جغرافیایی و امنیتی کشور نیز خودبه‌خود حل شود. موقعیت ایران در منطقه، منابع، جمعیت و پیوندهای تاریخی و اجتماعی آن، مستقل از ماهیت حکومت، در معادلات قدرت اهمیت دارند. از همین رو، نمی‌توان صرفاً به دلیل مخالفت مشترک با جمهوری اسلامی، پیامدهای مداخله خارجی را با آرمان آزادی مردم ایران یکسان دانست.

در این میان، آنچه برای من نگران‌کننده‌تر است، فقدان سنت پاسخگویی در بخشی از فرهنگ سیاسی ماست. گویی اشتباه کردن ننگ است، اما تکرار اشتباه هیچ هزینه‌ای برای اعتبار سیاسی ندارد. کمتر کسی می‌گوید: «من آن روز چنین تصوری داشتم، اما امروز درباره آن تردید دارم.» حال آنکه همین جمله ساده، بیش از ده‌ها سخنرانی پرشور، می‌تواند نشانه بلوغ سیاسی باشد. کسی که توان اعتراف به خطای خود را ندارد، چگونه می‌تواند از جامعه‌ای سخن بگوید که قرار است در آن قدرت پاسخگو باشد؟ شاید تراژدی ما همین باشد: از حاکمان انتظار مسئولیت‌پذیری داریم، اما گاه در میان مخالفان آنان نیز همان گریز از پاسخگویی را بازتولید می‌کنیم. اگر قرار است آینده متفاوتی ساخته شود، تفاوت باید پیش از دستیابی به قدرت، در شیوه اندیشیدن و رفتار سیاسی آشکار شود. دموکراسی تنها صندوق رأی نیست؛ فرهنگی است که در آن هیچ‌کس، حتی کسی که خود را در جبهه آزادی می‌داند، از پاسخگویی درباره مواضعش معاف نیست.

اکنون تصویر آن خیابان‌ها در ذهنم مانده است: پرچم‌هایی که روزی با شور تکان می‌خوردند، چهره‌هایی که از خبر حمله شادمان بودند و دوربین‌هایی که لحظه‌های پیروزیِ پیش از وقوع را ثبت می‌کردند. امروز شاید همان خیابان‌ها آرام باشند و رهگذران بی‌خبر از آن هیاهو از کنارشان عبور کنند. اما تاریخ، برخلاف حافظه گزینشی انسان، با پایان تجمع پاک نمی‌شود.

نفهمیدن یک خطاست؛ اما ناتوانی در فهمیدن خطای خویش، آغاز تکرار آن است. خطر آنجاست که انسان نه‌تنها از گذشته درس نگیرد، بلکه با همان اطمینانی که دیروز اشتباه کرده، فردا نیز درباره سرنوشت دیگران تصمیم بگیرد.

برای برخی، جنگ شاید تنها یک فصل پرهیجان از فعالیت سیاسی بود؛ اما برای مردمی که در ایران زندگی می‌کنند، پیامدهای آن را نمی‌توان مانند پرچمی پس از پایان تظاهرات تا کرد و در کمد گذاشت.

مهدی روسفید — برلن

24.10.2026