صلحی که شاید قربانی سیاست شد

(از راز مذاکرات سال ۲۰۲۳ تا اقتصاد جنگ و مهندسی افکار عمومی)

گاهی یک خبر، سه سال پس از وقوع ماجرا منتشر می‌شود و ناگهان معنای تمام آنچه در این مدت رخ داده، زیر سؤال می‌رود. گزارش تازه فایننشال تایمز درباره مذاکرات غیررسمی روسیه و اوکراین در اواخر سال ۲۰۲۲ و اوایل ۲۰۲۳، یعنی دوران ریاست‌جمهوری جو بایدن، از همین جنس است. بنا بر این گزارش، طرحی برای عقب‌نشینی روسیه از بخش عمده مناطق اشغال‌شده پس از آغاز تهاجم گسترده، در برابر امتیازهایی درباره کریمه و آینده امنیتی اوکراین، از طریق واسطه‌ها به مسکو و کی‌یف ارائه شده بود. پوتین ظاهراً حاضر به بررسی بخش‌هایی از طرح بوده، اما زلنسکی و اطرافیانش امتیازهای پیشنهادی را نپذیرفته‌اند. این گزارش اکنون، در اکتبر ۲۰۲۶، درست زمانی منتشر شده که اختلافات سیاسی میان دونالد ترامپ و زلنسکی آشکارتر شده است. آیا این هم‌زمانی تصادفی است یا بخشی از کشمکش قدرت؟ هنوز نمی‌دانیم. آنچه می‌دانیم این است که ادعای تحویل اسناد از سوی ترامپ به فایننشال تایمز تأیید نشده و گزارش نیز وجود توافقی قطعی را ثابت نمی‌کند.

اما مسئله تنها این نیست که در سال ۲۰۲۳ چه پیشنهادی مطرح شده؛ مسئله این است که چه کسانی از آن اطلاع داشته‌اند. گزارش‌ها از تماس‌هایی میان واسطه‌ها و مقام‌های آمریکایی حکایت دارند، درحالی‌که میزان اطلاع دولت‌های اروپایی از جزئیات این کانال غیررسمی روشن نیست. اگر اروپا واقعاً از بخش مهمی از این تلاش‌ها بی‌خبر مانده باشد، تناقض بزرگی پیش روی ما قرار می‌گیرد: قاره‌ای که هزینه‌های اقتصادی و امنیتی جنگ را تحمل کرده، چگونه ممکن است از گفت‌وگوهایی که به آینده آن مربوط بوده کنار گذاشته شده باشد؟ و اگر دولت بایدن آگاهانه این مسیر را مسکوت گذاشته باشد، باید پرسید چرا و با چه توجیهی؟ اینها پرسش‌هایی هستند که پاسخ مستند می‌خواهند، نه نتیجه‌گیری شتاب‌زده.

جنگ روسیه و اوکراین با تهاجم روسیه به کشوری مستقل آغاز شد و حق اوکراین برای دفاع از سرزمین خود قابل انکار نیست. اما جنگی که آغاز می‌شود، به‌تدریج منافعی فراتر از هدف اولیه پیدا می‌کند. بودجه‌های نظامی افزایش می‌یابند، کارخانه‌های تسلیحاتی توسعه پیدا می‌کنند، قراردادهای چندساله منعقد می‌شوند و شبکه‌ای از منافع اقتصادی پیرامون تداوم ناامنی شکل می‌گیرد. جنگ برای مردم ویرانی است، برای دولت‌ها مسئله امنیت و اعتبار، و برای بخشی از صنایع نظامی بازار فروش. این واقعیت به معنای آن نیست که صاحبان صنایع تسلیحاتی هر جنگی را طراحی می‌کنند؛ اما به این معناست که ادامه جنگ، برندگان اقتصادی نیز دارد و منافع آنان باید زیر نظارت عمومی قرار گیرد.

در کنار اقتصاد جنگ، اقتصادِ ترس نیز شکل می‌گیرد؛ اقتصادی که مواد اولیه‌اش نگرانی مردم و محصول نهایی‌اش پذیرش تصمیم‌های پرهزینه است. افکار عمومی را می‌توان با اطلاعات درست آگاه کرد، اما می‌توان با انتخاب گزینشی خبرها، تکرار تهدیدها و حذف گزینه‌های جایگزین نیز به جهتی خاص سوق داد. وقتی هر سخن از مذاکره نشانه ضعف معرفی شود و هر پرسش درباره هزینه جنگ به معنای حمایت از دشمن تعبیر گردد، شهروند دیگر میان گزینه‌های واقعی تصمیم نمی‌گیرد؛ او در فضایی تصمیم می‌گیرد که پیشاپیش برایش محدود شده است. خطرناک‌ترین شکل دستکاری افکار عمومی آن است که مردم تصور کنند آزادانه انتخاب کرده‌اند، درحالی‌که از بخشی از واقعیت بی‌خبر مانده‌اند.

این مسئله مرا به یاد سخنی می‌اندازد که به علی حسین قاضی‌زاده، از چهره‌های مرتبط با رسانه ایران اینترنشنال، نسبت داده شده است: اینکه اگر مردم ایران میان ادامه جنگ برای سرنگونی جمهوری اسلامی و بقای حکومت انتخاب کنند، اکثریت جنگ را ترجیح خواهند داد. تا زمانی که متن دقیق این سخن تأیید نشده، نمی‌توان آن را نقل قول قطعی دانست؛ اما چنین استدلالی، از زبان هر کسی که مطرح شود، جای پرسش دارد. چه کسی حق دارد بدون نظرسنجی معتبر از جانب میلیون‌ها انسان درباره پذیرش جنگ تصمیم بگیرد؟ مخالفت با جمهوری اسلامی الزاماً به معنای موافقت با بمباران ایران نیست. مردم می‌توانند هم خواهان تغییر حکومت باشند و هم نخواهند کشورشان به ویرانه تبدیل شود.

در استودیوی تلویزیونی، جنگ ممکن است به یک سناریوی سیاسی تبدیل شود؛ اما در خانه‌ای که زیر آوار می‌رود، دیگر سناریویی وجود ندارد. سیاستمدار از ضرورت راهبردی سخن می‌گوید، تحلیلگر از موازنه قدرت و کارخانه‌دار از افزایش ظرفیت تولید؛ درحالی‌که مادری که فرزندش را از دست داده، تنها یک پرسش دارد: چرا؟ این فاصله میان زبان قدرت و رنج انسان، همان نقطه‌ای است که اخلاق باید وارد سیاست شود.

اگر روزی روشن شود که در سال ۲۰۲۳ فرصتی واقعی برای پایان جنگ وجود داشته و به دلایلی غیر از امنیت و منافع مشروع مردم کنار گذاشته شده است، مسئولیت آن را نمی‌توان پشت شعارهای سیاسی پنهان کرد. و اگر آن پیشنهاد عملی نبوده، باید همان را نیز صادقانه توضیح داد. صلح تحمیلی و ناپایدار راه‌حل نیست، اما جنگ بی‌پایان نیز نباید به سرنوشت محتوم ملت‌ها تبدیل شود.

تاریخ تنها از کسانی نخواهد پرسید که چرا جنگ را آغاز کردند؛ از کسانی نیز خواهد پرسید که وقتی احتمال پایان آن مطرح شد، چه کردند.

شاید روزی اسناد بیشتری منتشر شوند و بدانیم چه کسی چه می‌دانست، چه کسی چه چیزی را پنهان کرد و چه کسی فرصت‌ها را از دست داد. اما برای انسان‌هایی که در این سال‌ها جان باخته‌اند، حقیقت هرقدر هم دیر آشکار شود، دیگر زندگی را بازنمی‌گرداند.

و این پرسش همچنان باقی خواهد ماند: این همه انسان قربانی شدند تا صلح ممکن شود، یا صلح به تأخیر افتاد تا سیاست ادامه پیدا کند؟

مهدی روسفید-برلن

29.10.2026