دربارهٔ موزائیک
موزائیک فضایی است برای روایت کردن و روایت شنیدن؛ جایی برای گرد آمدن تجربههای زیستهٔ انسانها، آنجا که زندگی و فرهنگها با هم روبهرو میشوند و آدمی خود و دیگری را دوباره میفهمد.
روایت در موزائیک اصل است. روایت از دل زیست میآید و یکی از دموکراتیکترین شکلهای بیان فرهنگی است. موزائیک روایتها را کنار هم مینشاند تا صداهای گوناگون شنیده شوند؛ صداهایی که لزوماً همنظر نیستند، اما در مواجهه با یکدیگر، فهم تازهای از جهان و زندگی پدید میآورند.
بسیاری از این روایتها در تجربهٔ زندگی بیرون از مرزهای ایران یا تماس نزدیک با فرهنگهای دیگر، از جمله جامعهٔ آلمانیزبان، شکل میگیرند. بااینحال، مهاجرت هویت موزائیک را تعیین نمیکند. مهاجرت برای ما شرط لازم نیست، بلکه یکی از موقعیتهای تاریخی، فرهنگی و جغرافیایی است که بخشی از تجربههای اعضا، نویسندگان و مخاطبان موزائیک از دل آن عبور کرده است.
موزائیک فعالیتهای خود را در سه بازوی اصلی دنبال میکند: رسانه، آزمایشگاه و فضاهای جمعی. مجلهٔ موزائیک بازوی رسانهای مجموعه است. آزمایشگاه موزائیک محل پژوهش، گردآوری داده و توسعهٔ پروژههای دیجیتال است. برنامهها و فضاهای جمعی نیز امکان خواندن، گفتوگو کردن و یادگیری در کنار یکدیگر را فراهم میکنند.
این بخشها از هم جدا نیستند. یک روایت میتواند آغاز یک پژوهش باشد، یک نشست میتواند پرسشی تازه پیش بکشد و یک پروژهٔ فنی میتواند راه تازهای برای خواندن، نوشتن یا جستوجو کردن باز کند.
مجلهٔ موزائیک
مجلهٔ موزائیک بازوی رسانهای این مجموعه و نخستین و آشکارترین شکل فعالیت آن است؛ مجلهای مستقل و فارسیزبان که در آن روایت، جستار، گفتوگو، گزارش و پژوهش منتشر میشود.
نوشتههای مجله به موضوعهایی چون جامعه، مهاجرت، زبان، ادبیات، تاریخ، فرهنگ، هنر، فلسفه، علم و فناوری میپردازند. این موضوعها برای ما قلمروهایی جدا از یکدیگر نیستند. هرکدام راهی برای نزدیکتر شدن به تجربهٔ انسانها هستند.
یک مسئلهٔ اجتماعی ممکن است از دل یک خاطرهٔ شخصی آغاز شود. یک پرسش زبانی میتواند به تاریخ، سیاست یا حافظهٔ جمعی برسد. یک موضوع فناورانه نیز ممکن است پیش از آنکه مسئلهای فنی باشد، پرسشی دربارهٔ انسان، قدرت یا آیندهٔ فرهنگ باشد.
در موزائیک به نوشتههایی علاقه داریم که چیزی را واقعاً دیده باشند؛ متنهایی که از جزئیات عبور نکنند و تجربه را به چند جملهٔ آماده تقلیل ندهند. ضروری نیست که هر نوشته به نتیجهای قطعی برسد. مهمتر این است که پرسش خود را جدی بگیرد، از کلیگویی فاصله داشته باشد و چیزی را که پیشتر نادیده مانده، در برابر چشم خواننده قرار دهد.
موزائیک از یک لحن واحد ساخته نشده است. هر روایت زبان و ضرباهنگ خود را دارد و کنار هم قرار گرفتن همین تفاوتهاست که هویت مجله را شکل میدهد.
آزمایشگاه موزائیک
آزمایشگاه موزائیک بازوی پژوهشی و فناورانهٔ مجموعه است؛ جایی که پرسشهای برخاسته از متنها، گفتوگوها و تجربههای انسانی میتوانند به پژوهش، مجموعه داده، ابزار یا پروژهای دیجیتال تبدیل شوند.
آزمایشگاه از جایی آغاز میشود که دیگر نمیتوان فقط دربارهٔ یک پرسش نوشت. باید آن را دنبال کرد، برایش روش ساخت، داده گرد آورد و چیزی را در عمل آزمود.
همهٔ ایدهها از ابتدا شکل روشنی ندارند. گاهی کار با یک واژه آغاز میشود، گاهی با چند روایت پراکنده، یک مسئلهٔ زبانی یا نیازی که هنوز ابزار مناسبی برای آن وجود ندارد. در آزمایشگاه، نویسنده، پژوهشگر، طراح و برنامهنویس از همان ابتدا کنار هم کار میکنند تا مسئله، روش و ابزار جدا از یکدیگر ساخته نشوند.
فناوری در موزائیک چیزی نیست که در پایان کار به یک پروژهٔ فرهنگی اضافه شود. بخش مهمی از زندگی فرهنگی امروز در ابزارهای دیجیتال جریان دارد: در شیوهٔ جستوجوی ما، در آنچه دیده یا پنهان میشود، در شکل ثبت حافظه و در اینکه کدام زبانها امکان حضور جدی در فضای دیجیتال پیدا میکنند.
از این منظر، ساختن یک موتور جستوجو، آرشیو یا ابزار زبانی، خود نوعی کار فرهنگی است. پرسش مشترک این پروژهها آن است که چگونه میتوان زبان، حافظه و تجربه را ثبت کرد، بیآنکه آنها را بیش از حد ساده کرد.
هر ایدهای قرار نیست به یک محصول نهایی تبدیل شود. بعضی پروژهها در مسیر تغییر میکنند، بعضی در قالب مقاله، پژوهش یا کارگاه ادامه پیدا میکنند و بعضی کنار گذاشته میشوند. آزمون، خطا و شکست در آزمایشگاه پنهان نمیشوند؛ آنها بخشی از روند فهمیدناند.
پروژههای آزمایشگاه، نمونههای در حال توسعه و توضیح روند شکلگیری آنها در هاب موزائیک در دسترساند.
برنامهها و فضاهای جمعی
برنامهها و فضاهای جمعی، بازوی گفتوگویی و آموزشی موزائیکاند؛ بخشی از فعالیت مجموعه که بیرون از صفحه و در حضور آدمها شکل میگیرد.
نشستهای خواندن جمعی فرصتی هستند برای آنکه متنها فقط منتشر نشوند، بلکه با صدای بلند خوانده شوند و دربارهٔ آنها گفتوگو شکل بگیرد. یکی از این برنامهها «همخوان» است؛ مجموعه نشستهایی که در هر دوره، یک اثر ادبی، نمایشی یا فکری را در کنار یکدیگر میخوانیم و دربارهٔ برداشتها، پرسشها و لایههای مختلف آن گفتوگو میکنیم.
در این برنامهها، رابطهٔ میان نویسنده، متن و مخاطب یکطرفه نیست. خواننده نیز با پرسش، تجربه و برداشت خود در شکل گرفتن معنای متن مشارکت میکند.
«آکادمی موزائیک» نیز مجموعهای از نشستها، گفتوگوها و کارگاههاست که به موضوعهایی چون زبان، جامعه، فلسفه، فرهنگ، آینده و فناوری میپردازد. این برنامهها کلاسهایی با پاسخهای از پیش آماده نیستند، بلکه فضاییاند برای طرح پرسش، شنیدن دیدگاههای مختلف و ادامه دادن بحثی که شاید در یک مقاله، روایت یا پروژه آغاز شده باشد.
گفتوگوها و کارگاههای دیگر موزائیک نیز میتوانند در ادامهٔ یک متن، یک پژوهش یا یک مسئلهٔ جمعی شکل بگیرند. گاهی یک مقاله نقطهٔ آغاز یک نشست است و گاهی گفتوگویی جمعی، مسیر یک پروژه یا نوشتهٔ تازه را باز میکند.
شیوهٔ کار ما
موزائیک حزبی یا وابسته به یک جریان فکری مشخص نیست. قرار نیست نویسندگان، اعضا و مشارکتکنندگان آن دربارهٔ همهچیز همنظر باشند. آنچه ما را کنار هم نگه میدارد، توافق بر سر نتیجهها نیست، بلکه شیوهٔ مواجهه با موضوعهاست.
از هر نوشته و پروژه انتظار داریم با دقت، صداقت و مسئولیت شکل گرفته باشد. ادعاها باید قابل بررسی باشند و مرز میان واقعیت، تفسیر و تجربهٔ شخصی تا جای ممکن روشن بماند. در پروژههای پژوهشی و فنی نیز روش کار، منابع داده و محدودیتهای نتیجه باید شفاف باشند.
مطالب و پروژههای موزائیک با همکاری نویسندگان، راویان، پژوهشگران، طراحان، برنامهنویسان و دیگر مشارکتکنندگان شکل میگیرند. بعضی متنها از طریق فراخوان به دست ما میرسند، برخی با پیشنهاد تحریریه و بعضی در ادامهٔ پروژهها و گفتوگوهای جمعی نوشته میشوند.
موزائیک برای نویسندگانش یک قالب ثابت نمیسازد. کار تحریریه این است که به متن کمک کند شکل روشنتر و منسجمتری پیدا کند، بیآنکه صدای نویسنده در آن گم شود.
همکاری با موزائیک
همکاری با موزائیک میتواند در هر یک از بازوهای رسانهای، پژوهشی، فناورانه و جمعی شکل بگیرد.
این همکاری ممکن است با یک متن، روایت، ایدهٔ پژوهشی، مجموعه داده، ابزار دیجیتال، کارگاه یا پرسشی آغاز شود که هنوز شکل نهاییاش معلوم نیست. لازم نیست هر پیشنهاد از ابتدا به پروژهای کامل تبدیل شده باشد. گاهی مهمترین نقطهٔ شروع، مسئلهای است که ارزش دنبال کردن دارد.
موزائیک از همکاری با نویسندگان، راویان، مترجمان، پژوهشگران، برنامهنویسان، طراحان و نهادهای فرهنگی استقبال میکند. برای ما مهم است که نتیجهٔ کار تا جای ممکن در دسترس دیگران قرار بگیرد؛ خوانده شود، دیده شود، استفاده شود یا زمینهای برای پژوهش و ساختن پروژههای بعدی فراهم کند.
موزائیک هنوز در حال ساخته شدن است. بخشی از آن در مجله دیده میشود، بخشی در نشستها و برنامههای جمعی و بخشی در آزمایشگاه، میان دادهها، کدها، نمونههای اولیه و ایدههایی که هنوز نامی ندارند.
آنچه این بخشها را به هم پیوند میدهد، میل به ساختن فضایی است که در آن انسانها بتوانند روایت کنند، یکدیگر را بشنوند و برای فهم بهتر زبان، فرهنگ و جهان مشترک خود، چیزی را با هم بسازند.